Căn phòng trống của V.League

Tôi nhận được một tập tài liệu phân tích về một câu lạc bộ V.League. Đây là một bản tổng hợp đặt hàng, có mục tiêu, có ngân sách, có người chịu trách nhiệm. Tôi mở trang đầu. Tiêu đề để trống. Nguồn để trống. Tóm tắt một câu để trống. Danh sách điểm thông tin rỗng. Các thực thể liên quan chỉ là một dòng chỉ dẫn thay cho tên người. Múi thời gian ghi "chưa được đánh giá". Đọc hết hai mươi trang, tôi vẫn không biết câu lạc bộ nào, cầu thủ nào, trận nào, con số nào. Một căn phòng trống được đóng gói cẩn thận, dán nhãn chỉn chu, gửi đến tận tay tôi.

Tôi không nghĩ đây là một sự cố kỹ thuật. Nếu tôi thay tên vài mục, tập tài liệu ấy trông y hệt hàng nghìn bài phân tích bóng đá Việt Nam đang được chia sẻ mỗi ngày. Cũng tự tin. Cũng đầy chữ. Cũng không có gì để kiểm chứng.

Tôi theo dõi bóng đá Việt Nam đủ lâu để biết mùa giải thường niên không bắt đầu bằng tiếng còi khai cuộc. Nó bắt đầu bằng dự đoán. Ai vô địch, ai xuống hạng, ai mua được ngoại binh xịn, ai có lứa trẻ vàng. Những câu hỏi ấy được trả lời bằng cảm giác, bằng ký ức mùa trước, bằng một đoạn clip ba mươi giây. Gần như không bao giờ bằng dữ liệu đọc được từ chính trận đấu. Vấn đề không nằm ở chỗ V.League yếu. Vấn đề nằm ở chỗ V.League đang tự đánh giá mình bằng một căn phòng trống.

Muốn hiểu căn phòng ấy, phải hiểu căn nhà. V.League 1 vận hành với số đội khiêm tốn, lịch thi đấu dày trong điều kiện nóng ẩm, và một cấu trúc tài chính mà phần lớn câu lạc bộ phụ thuộc vào một hoặc vài nhà tài trợ chiến lược. Doanh thu bản quyền truyền hình không đủ nuôi giải; khoản chia cho từng đội nhỏ so với chi phí vận hành. Phần lớn câu lạc bộ sống nhờ dòng tiền từ ông chủ, không nhờ dòng tiền từ thị trường. Khi tiền đến từ một người, kỷ luật dữ liệu cũng đến từ một người. Và khi người ấy muốn thấy thành tích ngay, không ai muốn xây một phòng phân tích để chờ hai năm.

Điều đó giải thích vì sao bóng đá Việt Nam nói rất nhiều về chiến thuật nhưng đo rất ít. Người hâm mộ được cho xem bảng xếp hạng, danh sách vua phá lưới, và những pha bóng đẹp. Họ không được cho xem số đường chuyền tiến về khung thành đối phương mỗi phút, cường độ tranh chấp ở phần sân đối thủ, hay chất lượng cơ hội mà một đội tạo ra bất kể bàn thắng. Mọi thứ đều có, chỉ là không ai mở cửa cho người xem bước vào.

Tôi ngồi đủ nhiều trận ở các sân Việt Nam để biết mình đang xem gì. Và tôi ngồi đủ nhiều buổi họp báo để biết người ta đang nói gì. Hai thứ đó thường không liên quan đến nhau.

Trong bóng đá hiện đại, người ta đo hai loại thứ: kết quả và quá trình. Kết quả là bàn thắng, điểm số, thứ hạng. Quá trình là chất lượng cơ hội, cường độ pressing, cấu trúc triển khai bóng. Bóng đá Việt Nam công bố loại thứ nhất, rồi tranh luận về nó như thể nó là toàn bộ sự thật.

Một đội thắng ba trận liên tiếp bằng ba bàn ở phút bù giờ sẽ được gọi là bản lĩnh. Một đội thua ba trận nhưng tạo cơ hội tốt hơn đối thủ ở cả ba sẽ bị gọi là yếu. Cả hai cách gọi bỏ qua thứ duy nhất giải thích được tương lai: quá trình. Mười vòng đầu là một mẫu nhỏ, đầy nhiễu, bị chi phối bởi may mắn, trọng tài, lịch thi đấu. Quá trình ổn định hơn, và vì thế dự báo tốt hơn.

Kết quả trả lời câu hỏi chuyện gì đã xảy ra. Quá trình trả lời câu hỏi chuyện gì sẽ xảy ra. V.League đang trả lời rất to câu thứ nhất và gần như không trả lời câu thứ hai.

Lấy thị trường chuyển nhượng nội địa làm ví dụ. Phần lớn ngoại binh đến V.League được tuyển qua clip highlight và lời giới thiệu của người đại diện. Một tiền đạo ghi hai mươi bàn ở một giải hạng dưới châu Á trông rất hấp dẫn trên video. Nếu không ai kiểm tra hai mươi bàn ấy đến từ bao nhiêu cú sút, ở loại cơ hội nào, trước hàng thủ ra sao, thì câu lạc bộ đang mua một đoạn phim, không mua một cầu thủ. Khi cầu thủ ấy thất bại, người ta đổ lỗi cho hai chữ "không hợp". Không hợp với gì, thì không ai đo.

Đồng tiền trong bóng đá có mùi, và tôi đã ngửi thấy nó từ rất lâu trước khi ai đó chính thức thừa nhận. Trong một thương vụ kiểu này, có ba dòng tiền chảy: phí chuyển nhượng, lót tay, và hoa hồng môi giới. Chỉ dòng đầu tiên xuất hiện trên giấy tờ công khai. Hai dòng còn lại chảy trong im lặng. Một câu lạc bộ không có phòng dữ liệu thì cũng không có người kiểm tra ba dòng tiền ấy. Và một khi không ai kiểm tra, "không hợp" trở thành cái cớ rẻ nhất để giải thích một khoản tiền đã bốc hơi.

Số liệu không biết nói dối, nhưng kẻ đọc được số liệu thì luôn biết cách khiến người khác tin vào điều ngược lại. Ở Việt Nam, người ta dùng số liệu theo hai cách: hoặc để khoe, hoặc để che. Một câu lạc bộ khoe tỷ lệ kiểm soát bóng để chứng minh mình chơi đẹp, trong khi tỷ lệ ấy không nói gì về việc đội bóng đưa bóng đi đâu. Một huấn luyện viên trưng ra số đường chuyền chính xác để chứng minh hệ thống vận hành, trong khi phần lớn đường chuyền ấy là chuyền ngang giữa các trung vệ. Dữ liệu ở đây không dùng để hiểu trận đấu. Nó dùng để thắng một cuộc tranh luận trên mạng.

Rồi đến yếu tố khí hậu, thứ mà tôi mang vào mọi bài phân tích từ sau chuyến đi Qatar. V.League thi đấu trong điều kiện nóng ẩm đặc trưng, có giai đoạn nhiệt độ và độ ẩm đủ cao để thay đổi hoàn toàn nhịp độ một trận bóng. Ở điều kiện ấy, pressing tầm cao suốt chín mươi phút là một canh bạc sinh lý. Một đội ép sân mạnh trong hiệp một thường trả giá ở hiệp hai. Nhưng không ai đo. Không ai ghi lại cường độ pressing theo từng hiệp, không ai đối chiếu nó với nhiệt độ sân, không ai hỏi vì sao một đội sụp đổ đúng phút thứ bảy mươi. Người ta chỉ thấy bàn thua và gọi đó là mất tập trung. Mất tập trung là một từ để chỉ một hiện tượng mà không ai buồn đo.

Có một dòng tiền sạch trong bóng đá Việt Nam mà ít người chịu nhìn: xuất khẩu cầu thủ trẻ. Những cái tên như Nguyễn Công Phượng, Đoàn Văn Hậu, Nguyễn Quang Hải từng bước ra nước ngoài, sang các giải ở Nhật Bản, Hàn Quốc, châu Âu. Đây là dòng tiền minh bạch nhất của cả nền bóng đá: cầu thủ được đào tạo, ra nước ngoài, câu lạc bộ nhận phí, uy tín học viện tăng, vòng tuần hoàn lặp lại. Nó không cần một ông chủ hào phóng. Nó cần mười năm kiên nhẫn.

Nhưng không câu lạc bộ nào muốn chờ mười năm khi chiếc cúp quốc nội có thể đến sau hai mùa. Thế là tiền đổ vào ngoại binh, vào lót tay, vào những bản hợp đồng ngắn hạn. Học viện vẫn chạy, nhưng như một cái cây bên lề đường, không phải trục chính của tòa nhà. Và khi dòng tiền chủ chốt là dòng tiền của một người, thì tòa nhà ấy cao bao nhiêu cũng chỉ đứng trên một cây cột.

Tôi từng xem một trận đấu mà đội chủ nhà dẫn trước trong hiệp một bằng thứ bóng đá pressing nghẹt thở. Sang hiệp hai, họ gần như đứng yên. Bình luận viên nói về "thể lực sa sút". Không ai nói về nhiệt độ, về độ ẩm, về việc đội khách đã để họ chạy bao nhiêu mét trong bốn mươi lăm phút đầu. Một hiện tượng sinh lý rõ ràng bị biến thành một lời chê về tinh thần. Đó là cách căn phòng trống vận hành: nó biến mọi thứ đo được thành thứ không thể đo, rồi giải thích thứ không thể đo bằng cảm xúc.

Công nghệ VAR được giới thiệu như một cột mốc minh bạch. Nhưng trong một giải đấu mà dữ liệu quá trình còn thiếu, VAR chỉ trả lời được câu hỏi việt vị hay không việt vị. Nó không trả lời được vì sao một đội để mất bóng mười tám lần ở phần sân nhà, hay vì sao tuyến giữa của họ bị xuyên qua dễ đến vậy. VAR là một công cụ tốt bị đặt vào một căn phòng vẫn còn trống. Nó làm người xem tin rằng trận đấu đã minh bạch hơn, trong khi thứ thực sự quyết định trận đấu vẫn nằm ngoài tầm nhìn.

Đội tuyển quốc gia cũng chịu ảnh hưởng của căn phòng trống. Cầu thủ được triệu tập thường dựa trên danh tiếng câu lạc bộ và vài khoảnh khắc đẹp trên truyền hình, chứ không dựa trên dữ liệu phong độ ổn định. Một tiền vệ đang có chỉ số tạo cơ hội cao nhất giải có thể bị bỏ qua chỉ vì câu lạc bộ của anh ta không nằm trong nhóm cạnh tranh vô địch. Ngược lại, một cầu thủ khoác áo đội bóng lớn có thể được gọi lên tuyển dù phong độ đang đi xuống. Khi không ai đo quá trình, người ta chọn bằng hình ảnh.

Cuộc chiến trụ hạng là nơi căn phòng trống gây thiệt hại rõ nhất. Một đội đang nguy hiểm thường lao vào kỳ chuyển nhượng giữa mùa để mua bằng được một tiền đạo. Bản hợp đồng ấy được quyết định trong vài ngày, dựa trên một cuộc gọi và một đoạn video. Không ai kiểm tra cầu thủ ấy có phù hợp với cách chơi hiện tại hay không, bởi cách chơi hiện tại chưa từng được mô tả bằng dữ liệu. Kết quả là một khoản tiền lớn đổi lấy một cầu thủ bị đặt vào sai vị trí, trong một hệ thống không dành cho anh ta. Đến cuối mùa, đội bóng xuống hạng và người ta gọi đó là vận rủi.

Ở V.League, một huấn luyện viên mới thường được kỳ vọng tạo ra cú hích tức thì. Hiện tượng ấy có thật, nhưng nó thường kéo dài vài trận rồi tan biến, bởi cú hích tâm lý không sửa được một cấu trúc sai. Nếu ai đó chịu đo, họ sẽ thấy đội bóng ấy pressing nhiều hơn trong hai trận đầu, rồi trở về đúng con số cũ khi thể lực cạn và đối thủ đọc được bài. Cú hích không nằm ở chiến thuật. Nó nằm ở việc đối thủ chưa kịp chuẩn bị. Và thứ không đo được thì không quản được.

Đây là chỗ tôi muốn phản biện chính mình. Có một cách đọc dễ chịu hơn nhiều: bóng đá Việt Nam thiếu dữ liệu vì thiếu công cụ, thiếu tiền, thiếu nhân lực. Nghe hợp lý. Nhưng nó không đúng hoàn toàn. Công cụ thu thập dữ liệu cơ bản ngày nay rẻ đến mức một nhóm ba người có thể dựng được. Vấn đề không phải thiếu công cụ. Vấn đề là dữ liệu, khi được mở ra đúng cách, sẽ chỉ mặt những người đang được lợi từ việc nó đóng lại.

Dữ liệu quá trình sẽ cho thấy đội nào vô địch bằng thực lực và đội nào vô địch bằng may mắn. Nó sẽ cho thấy bản hợp đồng nào là nâng cấp thật và bản hợp đồng nào là một khoản hoa hồng được ngụy trang. Nó sẽ cho thấy một câu lạc bộ đang lỗ bao nhiêu, chứ không chỉ đứng thứ mấy. Căn phòng trống không phải một sự cố. Nó là một lựa chọn.

Khi tất cả nhìn về những gã khổng lồ, tôi đã thấy người Viking cười thầm. Trong bóng đá Việt Nam cũng có những "người Viking" như thế: một câu lạc bộ nhỏ, không ông chủ giàu, không bản hợp đồng đình đám, nhưng mỗi mùa lại bán được một cầu thủ trẻ, lại giữ được suất trụ hạng, lại không nợ lương. Không ai viết về họ vì họ không tạo ra tiêu đề. Nhưng nếu đọc bằng dữ liệu thay vì bằng cảm xúc, họ mới là những người vận hành tốt nhất giải.

Đám đông là dữ liệu, và tôi luôn đọc ngược nó. Đám đông đang nhìn vào bảng xếp hạng. Tôi đang nhìn vào sổ sách và vào cường độ pressing. Và tôi đưa ra một dự đoán có thể kiểm chứng: trong vòng hai mùa giải tới, câu lạc bộ V.League đầu tiên xây dựng một bộ phận phân tích dữ liệu nghiêm túc — không phải để làm truyền thông, mà để tuyển người và quản lý tải vận động — sẽ vượt lên trên vị trí tài chính của mình trên bảng xếp hạng. Nếu tôi sai, tôi sẽ tự viết bài thừa nhận. Còn nếu tôi đúng, thì căn phòng trống sẽ có người đầu tiên bước vào, và những người còn lại sẽ phải chọn: mở cửa, hoặc giả vờ không nghe thấy tiếng gõ.